De bestuursrechtelijke zaken bij de rechtbanken in dit land zijn schrikbarend afgenomen. Er moeten zelfs bestuursrechtelijke sectoren worden gesloten. Niet de kwaliteit van het overheidsbestuur is daarvan de oorzaak – helaas integendeel -, maar de moedeloosheid over de effectiviteit van rechterlijke procedures tegen de overheid. Voor vele overheidsorganisaties en particulieren is de formele beslechting van problemen, conflicten en geschillen in de relaties tussen overheid en burgers bron van grote ergernis en frustratie. Burger, maatschappelijke groepering en bedrijf zijn tot de ontdekking gekomen dat de rechter waarnaar zij verwezen zijn hun niets te bieden heeft. De bestuursrechtspraak van de rechters blijkt gedevalueerd tot een formulierencontrole die aan de eigenlijke geschillen niet toekomt, laat staan deze binnen redelijk korte termijn effectief en definitief beslecht, zoals verdragsrechtelijk toch zou moeten. Zij reageren daarop met middelen die in toenemende mate de openbare dienst ontwrichten. De onvrede bij bestuur en burger over zowel de formele overlegstructuren als het functioneren van de formele rechtspleging in het bestuursrecht (bezwaar en beroep bij de rechter) heeft de laatste jaren steeds grotere omvang aangenomen. Gewezen kan worden op het Rapport Bestuur in geding van de top van bestuurders enerzijds en op de ernstige bedenkingen bij advocatuur en andere rechtshulpverleners anderzijds over nut en effect van bezwaarschriftprocedure en zelfs het beroep bij de administratieve rechter. De klachten hebben ook de wetgever bereikt en geresulteerd in wetswijzigingen inzake Prorogatie (= overslaan van bezwaar); (kosten) Bestuurlijke Voorprocedures, Wet dwangsom en boete bij niet tijdig beslissen, Uniforme Openbare Voorbereidingsprocedures, Projectwetgeving, Bestuurlijke Lus, Relativiteitsvereiste enz.
Al deze rapporten en nieuwe wetten hebben gemeenschappelijk de onvrede met de huidige procedures en geschilbeslechting, die ervaren worden als stroperig, formalistisch en (vooral) tijdrovend. Ook het handhavingstekort en de zekerheid voor de individuele rechtspositie, naast de noodzakelijke efficiënte en effectieve behartiging van het algemeen belang, baren hierbij grote zorg.

Nieuwe wegen worden daarom gezocht om te komen tot minder formalistische, snellere en efficiëntere behandeling en afdoening van procedures. Niet voor niets vormde het onderwerp van een jaarlijkse bijeenkomst van de Vereniging voor Bestuursrecht (VAR) de Alternatieven van en voor de Bestuursrechter. Moderne bestuursvormen als Gentlemen’s Agreements, Bestuursafspraken, Beleidsakkoorden en Convenanten staan daarbij in het centrum van de belangstelling, evenals moderne ‘proces’vormen als Mediation, Arbitrage en Buitengerechtelijke Geschilbeslechting.

BJA heeft haar pakket van dienstverlening op deze ontwikkelingen afgestemd. Het accent ligt op advisering en bemiddeling in plaats van rechtsbijstand – al is deze laatste in bijzondere gevallen niet uitgesloten. Dit pakket bestaat uit een aantal varianten, die alle gericht zijn op de voorkoming en oplossing van conflicten buiten rechte. Zij beogen een voor alle partijen bevredigende oplossing van een (potentieel) juridisch geschil. Niet zelden wordt door de formalistische aanpak van een potentieel geschil (waartoe de wettelijke vormgeving van bedenkingenprocedures en bezwaarschriften binnen wettelijk gestelde termijnen nu eenmaal uitnodigt), met formeel vormgegeven klachten en reacties daarop van de zijde van de overheid, ieder mogelijk inhoudelijk vergelijk op voorhand uitgesloten. Een onuitgesproken verschil van inzicht dreigt aldus gemakkelijk over te gaan in een hardnekkige juridische strijd van administratief bezwaar (of beroep), vervolgd met beroep bij de rechter en eventueel hoger beroep, alsmede mogelijke vervolgprocedures, zoals schadeprocedures. Bekend is, dat jarenlange juridische strijd hiervan het gevolg kan zijn, die wegens de formalistische inslag van het bestuursprocesrecht (in wezen een formulierenjurisprudentie over het formulier ‘besluit’) kan leiden tot telkens terugkerende procedures met formele vernietigingen, opdrachten tot vorm- of motiveringverbeteringen, meer zorgvuldige of meer uitgebreide voorbereiding e.d., vaak met als eindresultaat slechts een identieke beslissing, doch pas na een jarenlange uitputtingsslag waarin alle partijen hebben verloren qua tijd, financiën, inspanning, en voortgang.

De door BJA aangeboden oplossingen van conflicten buiten rechte beogen alle om deze cirkel te voorkomen of te doorbreken, en binnen een uiterst kort tijdsbestek van enkele weken — of hooguit (in uitzonderingsgevallen) enkele maanden — te komen tot voor alle betrokkenen aanvaardbare oplossingen zonder dat daar een formele procedure aan te pas is gekomen. Deze oplossingen kenmerken zich alle door:

  1. voortvarende totstandkoming
  2. inhoudelijkheid van oplossing
  3. finaliteit van oplossing
  4. zekerheid voor zowel overheid als burger.

Waar mogelijk worden geschillen voorkomen door goed overleg, resulterend in zodanige afspraken en besluiten, dat voorkomen wordt dat deze als potentiële discussiestukken gaan fungeren. Belangrijke middelen hierbij zijn Gentlemen’s Agreements, Bestuursafspraken, Beleidsakkoorden, Publiek-Private Samenwerking (PPS), en Convenanten.

Bij ieder van deze figuren kan BJA u van dienst zijn en hulp bieden. Gaarne zullen wij daarover in rechtstreeks overleg de mogelijkheden met u doornemen.

Als toch geschillen rijzen kunnen gerechtelijke procedures worden voorkomen of in onderling overleg beëindigd door een aantal andere instrumenten. Uit de navolgende vormen van buitengerechtelijke conflictoplossing kan hiertoe bij BJA worden gekozen, al naargelang de mate van snelheid, inhoudelijkheid en zekerheid die door partijen wordt gewenst.